Prowadząca: Prof. dr hab. Magdalena Popiel

Estetyczne kategorie literatury – to ćwiczenia trwające dwa semestry, obejmujące II i III rok studiów licencjackich. Główny blok zajęć poświęcony jest kategoriom estetycznym takim jak piękno, wzniosłość, tragizm, komizm, brzydota, ironia, groteska, kicz. Warto im się przyjrzeć jako składnikom estetyki filozoficznej jak i praktyki twórczej w konkretnych dziełach sztuki. Jak rodziło się piękno nowoczesne w poglądach estetycznych artystów - od Baudelaire`a do Kundery? Czy problematyka wzniosłości jest obecna w estetyce postmodernizmu? W jaki sposób przemiany cywilizacyjne wpływały na estetyzację życia w XIX i XX wieku? Poszukiwanie odpowiedzi na tego rodzaju pytania otwiera nowe perspektywy spojrzenia na literaturę jako jedną ze sztuk. 

Prowadząca: dr hab Roma Sendyka

Kurs dotyczy teorii wizualności w kontekście zjawisk literackich (tekstowych). Poszczególne tematy wykładów i spotkań seminaryjnych to:

• wizualność – zakres i znaczenie terminu (Svetlana Alpers, Hal Foster); audiowizualność współczesnej kultury (Marshall McLuhan, Stuart Hall)
• wzrok – konceptualizacja problemu (traktaty optyczne, „maszyny widzenia”, okularcentryzm kultury zachodniej (Martin Jay)
• filozofia spojrzenia (Maurice Merleau –Ponty, Jean Paul Sartre, Jacques Lacan)
• teorie perspektywy (perspektywa jako „forma symboliczna – Erwin Panofsky)
• kulturowe teorie patrzenia - „gaze” (Laura Mulvey, John Berger), krytyka przedstawień wizualnych w badaniach kulturowych (postkolonializm, feminizm, marksizm)
• terminy kulturowo i społecznie zorientowanych analiz dotyczących wizualności: fetysz, idol, totem, spektakl, symulakra, panoptykon, reżim skopiczny, skopofilia, skopofobia, ikonoklazm, voyeuryzm
• teoria obrazu (picture/image), wizerunku, przejawu wizualnego; zwrot piktorialny i zwrot ikoniczny
• metodologie badań nad obrazem w tym zwłaszcza:
• Szkoła Instytutu Warburga
• antropologia obrazu (Hans Belting, David Freedberg) oraz
• visual culture studies (Nicolas Mirzoff, Jonathan Crary, James Elkins, Mieke Bal, Norman Bryson, W.J.T. Mitchell, Ernst van Alphen) oraz Bildwissenschaft (Gottfried Boehm, Horst Bredekamp)
• dyskurs i obraz (Georges Didi – Huberman)
• polityka i obraz (Jacques Ranciére)
• badania interdyscyplinarne dotyczące związków literatury i sztuk wizualnych (komparatystyka intermedialna, translacja intersemiotyczna, problem obiektów hybrydycznych i synoptycznych); teoria intermediów (Dick Higgins)
• zjawiska z pogranicza literatury i sztuk audiowizualnych (np. poezja wizualna, sonorna, etnopoezja, happening, tekst w obrazie/obraz w tekście, adaptacja literatury, hiperfikcja, literackie gatunki polimedialne, ekfraza i hypotypoza etc.)

Prowadzący: Prof. dr hab. Ryszard Nycz

Wykład ma na celu zaznajomienie z najnowszymi orientacjami w badaniach literackich i kulturowych. Umożliwia też zrozumienie podstawowych kwestii, z którymi mierzy się współczesny świat, a także podejmuje próbę odpowiedzi na takie między innymi pytania:

• Co można zrobić z literaturą? (Dekonstrukcja w badaniach literackich).
• Czy literatura ma płeć? (Mężczyzna i kobieta w teoriach feministycznych i gender studies; polityka płci; literatura a mniejszości seksualne, queer studies)
• Czy literatura wpływa na rzeczywistość? A może to rzeczywistość wpływa na literaturę? (Poetyka kultury i nowy historyzm).
• Jakie znaczenie ma miejsce urodzenia i kolor skóry pisarza we współczesnym świecie globalizacji? (Teorie postkolonialne, literatura a tożsamość etniczna, narodowa, kulturowa).
• Do czego i komu może służyć literatura? (Etyczny zwrot w badaniach literackich).
• Z czym można porównywać literaturę? (Komparatystyka literacko-kulturowa).
• Kto pisze? I dlaczego? (Antropologia narracji – autokreacja, wzory tożsamości w literaturze, literatura jako interpretacja ludzkiego doświadczenia rzeczywistości).

Prowadząca: Prof. dr hab. Eugenia Prokop –Janiec

Etnologia to typ badania kultury ściśle powiązany z antropologią i etnografią, a skupiony na analizie i interpretacji kulturowego zróżnicowania i zmienności, dyskurs etnologiczny zaś należy do kluczowych dyskursów nowoczesności. Zadaniem zajęć – łączących formy konwersatorium i wykładu - jest wprowadzenie do zagadnień kulturowych kontekstów, uwarunkowań i sensów literatury: problemów literackiej reprezentacji różnic kulturowych, kulturowego doświadczenia, kulturowej tożsamości i dystansu, międzykulturowych relacji, transkulturowości i wielokulturowości.

Semestr I

• Etnologia jako jeden z dyskursów nowoczesności (Foucault). Antropologia i etnologia jako teorie kultury - stanowisko C. Levi-Straussa. Zróżnicowanie kultur w przestrzeni i czasie jako przedmiot etnologii.
• Różnica kulturowa. Relacyjny charakter różnicy. Różnica a horyzont wiedzy kulturowej podmiotu Różnica a wartościowanie, hierarchizowanie, interpretacja. Poziom tekstu: różnica jako figura chiazmatyczna.
• Różnica kulturowa a hierarchizowanie kultur. Ewolucjonizm w antropologii kulturowej. Stadia ewolucyjne kultur wg L. H. Morgana i E. B. Tylora. Typy hierarchii kulturowych w wyobraźni europejskiej: pierwotne i cywilizowane, zachodnie i wschodnie.
• Inskrypcje kulturowej różnicy. Ciało jako tekst kulturowy. Pierwotność a granica pomiędzy naturą i kulturą. Ciało pierwotne i cywilizowane.
• Rasa jako metafora różnicy kulturowej. Dyskursy rasowe w kulturze Zachodu. Koncepcja reprezentacji rasowych Sandera Gilmana. Schematy rasowe w reprezentacji.
• Swojskość i obcość jako kategorie kultury. Swojskość i obcość w językowym obrazie świata – przykład języka polskiego. Relacyjna natura obcości kulturowej. Obcość a ład kulturowy (B. Waldenfels). Obcość a czystość i zmaza (M. Douglas, Z. Bauman).
• Strategie wobec kulturowych różnic: przednowoczesne, nowoczesne, ponowoczesne. Heterofobia i heterofilia. Strategia antropoemiczna i antropogfagiczna. Typy relacji kulturowych: dyfuzja kulturowa, wymiana kulturowa, asymilacja kulturowa. Kulturowa dominacja.
• Obraz Obcego. Ambiwalencja i wielowymiarowość obrazu Obcego, związki z wyobraźnią mityczną i symboliczną. Obcość jako kategoria numinotyczna. Ksenofanie w kulturze i literaturze. Wizerunek Żyda w polskiej kulturze tradycyjnej – wielowymiarowość i ambiwalencje.
• Etniczność jako słabsze pojecie kultury. Grupa etniczna a społeczny porządek kulturowych różnic (F. Barth). Etnocentryzm.
• Kulturowe wzorce postrzegania „innych etnicznych”. Stereotypy a kultura. Stereotypy, paradygmaty i schematy ideologiczne obcych grup narodowych i etnicznych jako elementy tradycji. Stereotyp etniczny a obraz grupy etnicznej i narodowej. Literatura i stereotypy. Utrwalanie, kreacja, obnażanie stereotypów w literaturze.
• Komizm a idiomatyka kultury. Humor etniczny. Komiczne wizerunki grup obcych etnicznie. Badania nad etnicznymi kontekstami humoru polskiego.
• Literackie reprezentacje różnic kulturowych. Konstrukcja kulturowych granic i przestrzeni. Wykluczanie, przemilczanie, przekład, podkreślanie inności. Reprezentacja a władza. Obcość a konstruowanie tożsamości grupowej.
• Różnica kulturowa a egzotyka i egzotyzm. Relacyjność egzotyki i egzotyzmu. Egzotyka geograficzna, historyczna, kulturowa. Egzotyzm w literaturze.
• Orientalizm i okcydentalizm jako dyskursy kulturowych różnic. Koncepcja dyskursu orientalistycznego E. Saida. Orientalizm w literaturze polskiej.

Semestr II

• Dyskurs narodowy jako dyskurs różnic kulturowych. Tożsamość narodowa jako tożsamość narracyjna. Narracje narodowe - strategie integracji i wykluczania. Rola literatury narodowej.
• Nacjonalizm. Teorie modernistyczne i konstruktywistyczne. Etnosymbolizm. Narodowa „wspólnota wyobrażona”.
• Modele narracji a czynnik różnicy kulturowej. Punkt widzenia jako kategoria etnologiczna.
• Kulturowy wymiar przestrzeni. Orbis interior i orbis exterior. Systemy mityczno-geograficzne (Levi-Strauss). Heterotopie. Przestrzeń a władza symboliczna. Przestrzeń tożsamościowa grupy. Kulturowe praktyki przestrzenne.
• Postać literacka i jej kulturowe aspekty. Tożsamość kulturowa postaci. Tożsamości złożone i hybrydyczne.
• Język Innego. Jednojęzyczność i wielojęzyczność. Znaki językowej obcości (J. Derrida).
• Kody różnic kulturowych: przedmiot. Kulturowa biografia rzeczy. Muzeum jako kulturowa reprezentacja.
• Pożywienie i jedzenie w kulturowych dyskursach obcości. Upodobania kulinarne w konstrukcji stereotypów etnicznych.
• Gatunki interkulturowe: powieść etnograficzna, autoetnograficzna, wielokulturowa, regionalna, podróżopisarstwo, robinsonada.
• Etnologizacja narracji w literaturze modernistycznej i postmodernistycznej. Przykład literatury polskiej i obcej.
• Pisarstwo etnograficzne a literatura - koncepcja C. Geertza.
• Wielokulturowość. Wielokulturowość nowoczesna a ponowoczesna polityka różnicy i tożsamości. Literatura wobec wielokulturowości.
• Kulturowe aspekty globalizacji (A. Appadurai). Globalizacja i glokalizacja. Deterytorializacja kultur i globalny „supermarket kultury”. Kreolizacja.
• Transkulturowość. Hybrydyczność kultury (H. Bhabha). Koncepcja kultury jako kolażu (C. Geertz). Literatura pograniczy etnicznych a transkulturowość.

Prowadząca: prof. Anna Łebkowska

Prowadzący: Prof. dr hab. Ryszard Nycz

Wykład przedstawiający ogólne założenia i problemy współczesnej wiedzy o kulturze na tle jej historycznego rozwoju. Przegląd głównych pojęć, a także szkół i kierunków antropologii kultury. Charakterystyka wkładu językoznawstwa i literaturoznawstwa do badań kulturowych. Omówienie zasadniczych kategorii analizy kulturowej.

Program zajęć:

• Uwagi wstępne – pojęcie kultury;
• Kultura a natura;
• Kultura a cywilizacja;
• Kultura a życie;
• Kultura a społeczeństwo (struktura społeczna);
• Kultura a kultury – wielokulturowość, komunikacja międzykulturowa, kultura globalna a lokalna, kultura dominująca a kultura mniejszości;
• Kultura i język – literatura w perspektywie kulturowej;
• Kultura i naród – literatura w perspektywie etnicznej;
• Kultura i obrzędy, symbole, mit, magia, rytuał, religia;
• Kultura elitarna a popularna (masowa) – obiegi literatury i sztuki;
• Kultura ludowa a współczesna kultura typu ludowego;
• Kultura a polityka i ideologia – instytucje kontroli (przykład cenzury w literaturze);
• Kultura i człowiek – filozoficzne, socjologiczne i antropologiczne koncepcje człowieka;
• Nauka o kulturze – teorie kultury;
• Współczesne badania kulturowe (kulturoznawstwo, cultural studies i in.)

Wybrana literatura przedmiotu:

(studenci wybierają teksty i ich fragmenty zgodnie z tematyką wykładu)

• B. Anderson, Wspólnoty wyobrażone. Rozważania o źródłach i rozprzestrzenianiu się nacjonalizmu, przeł. S. Amsterdamski, Kraków 1997
• Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, Warszawa 2003 oraz Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje, Warszawa 2004 (wybór i przedmowa M. Kempny, E. Nowicka)
• E. Baldwin, B. Longhurst, S. McCracken, M. Ogborn, G. Smith, Wstęp do kulturoznawstwa, przeł. M. Kaczyński i in., Poznań 2007; P. L. Berger
• Th. Luckmann, Społeczne tworzenie rzeczywistości, przeł. J. Niżnik, Warszawa 1983
• W. J. Burszta, Czytanie kultury, Łódź 1996
• W. J. Burszta, Antropologia kultury. Tematy, teorie, interpretacje, Poznań 1998
• J. Clifford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, przeł. E. Dżurak i in., Warszawa 2000
• A. Duszak, Tekst, dyskurs, komunikacja międzykulturowa, Warszawa 1998
• Ch. Jenks, Kultura, przeł. W. J. Burszta, Poznań 1999; G. Lakoff
• M. Johnson, Metafory w naszym życiu, przeł. T. P. Krzeszewski, Warszawa 1988
• Cz. Miłosz (wybór, przekład i przedmowa), Kultura masowa, Kraków 2002
• B. Olszewska-Dyoniziak, Zarys antropologii kulturowej. Wyd. II, Zielona Góra 2000
• E. Sapir, Kultura, język, osobowość, przeł. B. Stanosz i in., Warszawa 1978
• D. Strinati, Wprowadzenie do kultury popularnej, przeł. W. J. Burszta, Poznań 1998
• R. Sulima, Głosy tradycji, Warszawa 2001
• Wiedza o kulturze. Część1: Antropologia kultury, Warszawa 1998 (wstęp i red. A. Mencwel), Cz. 2: Antropologia słowa, Warszawa 2003 (wstęp i red. G. Godlewski).

Prowadząca: dr hab. Elżbieta Rybicka

Zajęcia mają na celu zarysowanie mapy współczesnego krajobrazu kulturowego w Polsce oraz przygotowanie do praktyk odbywanych w instytucjach kultury. Podejmują kwestie związane zarówno z organizacją i zarządzaniem w kulturze, jak i badaniem najnowszych praktyk artystycznych. W szczególności rozmawiamy o takich problemach, jak:

• Kto trzyma władzę w kulturze? Komu służy polityka kulturalna i przemysł kulturowy?
• Narodowa strategia rozwoju kultury na lata 2004-2013
• Czy kulturze potrzebne są instytucje? Czy można być artystą niezależnym w Polsce?
• Instytucje narodowe i regionalne
• Do stolicy czy na prowincję?
• Teatralna mapa Polski.
• Teatr alternatywny po r. 1989.
• Krystian Lupa, „młodsi zdolniejsi” i jeszcze młodsi…
• Czy to już koniec malarstwa?
• Między malarstwem a nowymi mediami;
• Sztuka krytyczna; sztuka feministyczna; performance, street art.
• Galerie krakowskie
• Dlaczego muzea są tak nudne?
• Kryzys i nowe tendencje w muzeologii;
• „Muzea bez ścian” w dobie rewolucji cyfrowej;
• Nowe muzea w Polsce.
• Komu służy rynek wydawniczy?
• Książki pokupne, książki sprzedajne.
• Kontrowersje wokół nagród literackich
• Nowe zjawiska literackie